کلیسای سنت استپانوس در 16 کیلومتری غرب جلفا و به فاصله ی 3 کیلومتری کرانه جنوبی ارس و در روستای متروکه ای به نام دره شام قرار دارد و نام کلیسا ملهم از نام استپانوس شهید اول راه مسیحیت می باشد و به علت استقرار آن در روستای دره شام به این نام نیز خوانده می شود. درباره تاریخ بنای کلیسا، اظهارات گوناگونی ابراز شده است. عده ای آنرا از بناهای اوایل مسیحیت می دانند، برخی چون تاورنیه بنای آنرا به دوره صفویه نسبت می دهند. در حالی که شیوه ی معماری بنا ، مصالح ساختمانی و تزئینات مفصل و زیبای آن موید این مطلب است که کلیسا همانند و هم زمان با کلیساهایی چون طادئوس در بیت قرن چهارم تا ششم هجری (10-12 میلادی) ساخته شده است و سبک معماری آن تلفیقی از شیوه های مختلف معماری اورارتو، اشکانی و رومی است که به شیوه ی ارمنی نیز معروف می باشد. این کلیسا در محوطه ای محصور از درختان و دره سرسبزی واقع شده و حصار سنگی که بنا را احاطه نموده باروئی است، بلند با هفت برج نگهبانی و پنج پشت استوانه ای سنگی شبیه دژهای مستحکم دوره ساسانی و قرون اولیه اسلام. دروازه این بارو در وسط دیوار غربی تعبیه شده و دارای دری چوبی و آهن کوبی شده می باشد. در پایه های طرفین و طاق جناغی آن سنگ تراش با حجاری های ظریف بکار رفته و نقش بر جسته ای از حضرت مریم (ع) و کودکی حضرت عیسی (ع) در پیشانی طاقنمای آن به چشم می خورد. در کلیسا به راهرو باریک و تاریکی باز می شود که از جنوب به دیرها و از شمال به کلیسا و از شرق به اصطبل و انبار علوفه راه دارد. بنای کلیسا از سه قسمت مشخص تشکیل شده برج ناقوس ، نمازخانه و اجاق دانیال.

الف) برج ناقوس:

 برج ناقوس بر روی ایوان دو طبقه ای متصل به دیوار جنوبی کلیسا قرار گرفته و دارای گنبدی هرمی شکل هشت ضلعی است، بر روی هشت ستون استوانه ای از سنگ سرخ با سرستون زیبایی استوار گردیده است. پیشانی طاقهای بین این ستونها که پا طاق گنبد برج محسوب می شود با نقوش برجسته فرشته، صلیب، ترنج، ستاره گل هشت پر زینت یافته است. این برج در زمان عباس میرزا نائب السلطنه مرمت شده است.

ب) نماز خانه :

 نماز خانه در زیر زمینی به ابعاد 16×21 بنا گردیده است. در ورودی منبت کاری با تزئینات بسیار زیبای آن در وسط ضلع غربی تعبیه شده و آثار نفیس اوایل دوره قاجاریه و احتمالا" زمان عباس میرزا نائب السلطنه به شمار می آید. حجاری پایه ها، طاقنماها، نیم ستون و زنجیرهای جوانب و مقرنسکاری ها و تزئینات طاق سر در به قدری بدیع است که بی شک از شاهکارهای هنر حجاری محسوب می شود. کتیبه ای از سنگ ماسه ای سرخ رنگ به خط نستعلیق بر بالای در ورودی و زیر طاق مدخل کلیسا به چشم می خورد که مورخ به سال 1245 هجری قمری مبنی بر خرید قریه دره شام جلفا توسط عباس میرزا نائب السلطنه فرزند فتحعلیشاه از محبعلی بیگ نخجوانی به مبلغ سیصد تومان و وقف آن به کلیسای سنت استپانوس است. نقش برجسته هایی از حواریون و قدیسین و فرشتگان بر پیشانی طاقنماهای اضلاع شانزده گانه گریو گنبد که در حقیقت پاطاق گنبد بلند و زیبای نمازخانه کلیسا محسوب می شود مشاهده می گردد. پوشش این گنبد به صورت هرمی با سبک خیاری 32 پهلویی است که بر روی پلان ستاره شکل شانزده پر قرار گرفته است . داخل طاقنماهای گریو گنبد یک در میان پنجره ای تعبیه شده که طاق هلالی تو در توئی دارد و بالاتر از پنجره، تصویر برجسته ی یکی از حواریون در داخل قابی چهار گوش نمای بیرونی آن را زینت می دهد. تصور نمیرود بتوان حق توصیف طرح های زیبا و جالب توجه این گنبد، نقش برجسته ها ، سنگ نوشته ها ، مجسمه ها ظرائف هنری و معماری گنبد را در محل مختصر ادا نمود.

 فضای داخلی کلیسا به صورت صلیب می باشد که از سه قسمت ایوان نمازخانه و محراب تشکیل شده است . ایوان بر روی دو نیم ستون قرار گرفته و در پشت آن و زیر گنبد اصلی نماز خانه کلیسا واقع شده است. گوشه های مقرنس پاطاق گنبد دارای تصاویری رنگی که شیوه نقاشی های مذهبی قرن 16 و 17 میلادی را به یاد می آورد. محراب در جانب شرقی نمازخانه قرار گرفته که 96 سانتیمتر از کف نمازخانه بلندتر است. از راه محراب از سنگ مرمر است و بالای این ازاره ها را هفت طاقنمای جناقی زینت می دهد . از جمله تزئینات شگرف درون معبد سه نمازگاه سنگی انفرادی با حجاریهای زیباست یکی از این نمازگاهها را در وسط محراب قرار داده اند و دوتائی دیگر در طرفین شمالی و جنوبی نماز خانه زرگ و در محاذات همدیگر قرار گرفته اند. این نماز گاه ها از آثار دوره قاجاریه محسوب می شود.

ج) اجاق دانیال :

 اجاق دانیال تالاری است متصل به دیوار شمالی کلیسا که 6 متر عرض و قریب 20 متر طول دارد و به سه قسمت تقسیم می شود:

1- اجاق دانیال که به وسیله ی دیوار از تالار جدا شده به نام دانیال از قدیسین قرن پنجم میلادی معروف است.

2- تالار اجتماعات در وسط قرار گرفته است.

3- محل غسل تعمید در انتهای شرقی تالار واقع است. در آن سکوی بلندی به چشم می خورد که میز سنگی غسل تعمید در وسط آن قرار داده شده است. دیری در کنار کلیسا وجود دارد که در چهار طرف آن اتاقهایی وجود داشته که طبقه فوقانی آن جهت استراحت مسافرین و زائرین و طبقه زیرین محل اصطبل چهار پایان بوده است. این دیر فعلا" به صورت نیمه ویران در آمده است.

 مطالب و تصاویر از اینجا

تصاویر از ایـــــــــــــــران زمیــــــــــــــن

لطفا در صورت استفاده از تصاویر فوق نام و آدرس وبلاگ ایــــــــــــران زمیــــــــن را نیز ذکر کنید.